← Mục lục Chia sẻ

Chương XIII — CAD

Học về gì: CAD là gì, một hệ CAD gồm những gì, đầu ra của CAD là gì và dùng CAD để làm gì trong thiết kế và chế tạo.

Nhớ gì:

CAD (Computer-aided Design) là thiết kế có sự trợ giúp của máy tính: vẽ chi tiết hoặc sản phẩm bằng máy vi tính ở dạng 2D, hoặc mô hình hóa ở dạng 3D.

• Nói rộng hơn, CAD là dùng máy tính để hỗ trợ việc sáng tạo, chỉnh sửa, phân tích và tối ưu hóa thiết kế.

• CAD là một tiến trình con của quá trình thiết kế, gồm 3 thành phần: mô hình hóa hình học, đồ họa máy tính và thiết kế kỹ thuật.

Công thức chung của sách là: CAD Technology = Design Techniques + Computers (phần cứng + phần mềm).

• Một hệ CAD gồm 3 phần chính: phần cứng (máy tính và thiết bị vào/ra), phần mềm hệ điều hành, phần mềm ứng dụng (gói CAD).

• Bên trong hệ CAD còn có giao diện người dùng, chương trình đồ họa, trình điều khiển thiết bị và cơ sở dữ liệu (mô hình CAD).

• Đầu ra của CAD là file bản vẽ điện tử chứa dữ liệu hình học để in ấn bản vẽ hoặc tạo dữ liệu cho quá trình gia công chế tạo.

• Ngoài hình học, bản vẽ CAD còn phải chuyển tải vật liệu, kích thước và dung sai như bản vẽ tay.

• 5 lợi ích của CAD là: tăng năng suất thiết kế (tự động hóa tác vụ lặp lại, chèn chi tiết tiêu chuẩn như bulông từ cơ sở dữ liệu); sửa đổi thiết kế dễ dàng; nâng cao chất lượng và độ chính xác bản vẽ; trao đổi thông tin tốt hơn giữa các nhóm thiết kế, chế tạo, nhà cung cấp và với các ứng dụng khác như CAM, FEM, CAE; tạo cơ sở dữ liệu phục vụ gia công chế tạo.

CAM là sản xuất có sự trợ giúp của máy tính. CAE là kỹ thuật có sự trợ giúp của máy tính.

• Ứng dụng của CAD: ô-tô, tàu thủy, hàng không, kiến trúc, y học, nha khoa; ngoài ra còn dùng làm hoạt hình và hiệu ứng đặc biệt trong phim ảnh, quảng cáo.

• Các mốc phần mềm CAD thương mại: 1981 Romulus, Uni-Solid (mô hình khối) và CATIA (mô hình mặt); 1982 Autodesk thành lập, ra AutoCAD 2D; 1988 Pro/ENGINEER với mô hình theo đặc trưng (feature-based) và liên kết tham số; 1995 SolidWorks, 1996 Solid Edge, 1999 Inventor.

Mô hình khối là mô hình rắn đặc. Mô hình mặt là mô hình chỉ gồm bề mặt.

• Công cụ CAD theo từng giai đoạn thiết kế: thiết kế ý tưởng (mô hình hình học, đồ họa, trực quan hóa); mô hình hóa và mô phỏng (lắp ráp, hoạt hình); phân tích (gói phân tích, chương trình riêng); tối ưu (ứng dụng riêng, tối ưu kết cấu); đánh giá, thẩm tra (ghi kích thước, dung sai, BOM, NC); lập tài liệu thiết kế (vẽ và chi tiết hóa).

Dùng để làm gì

Bản vẽ CAD 2D và mô hình 3D trong sách làm dữ liệu đầu vào cho in ấn bản vẽ và cho gia công chế tạo, đồng thời trao đổi dữ liệu với CAM, FEM, CAE để phân tích và lập trình gia công thay vì vẽ lại từ đầu.

Sơ đồ công nghệ CAD: kỹ thuật thiết kế + máy tính (phần cứng + phần mềm), với 3 thành phần mô hình hóa hình học, đồ họa máy tính và thiết kế kỹ thuật

Học về gì: Chọn phần cứng nào để chạy CAD, phần mềm đồ họa có những loại nào, nhân mô hình hóa hình học là gì, và các tiêu chuẩn cùng cách phối màu dùng trong đồ họa. (Lưu ý: chương này trong file gốc là các đoạn hỏi–đáp dán từ ChatGPT, không phải bài giảng soạn sẵn.)

Nhớ gì:

• Phần cứng CAD là máy tính được tối ưu để chạy phần mềm CAD 2D/3D như AutoCAD, SolidWorks, Inventor, CATIA, NX, Revit.

• Phần cứng CAD gồm CPU, RAM, GPU, ổ lưu trữ, màn hình và thiết bị nhập đặc biệt (chuột 3D, tablet, bút cảm ứng).

CPU là bộ xử lý. RAM là bộ nhớ. GPU là card đồ họa.

• CAD 2D nhẹ, ưu tiên CPU đơn nhân mạnh, card tích hợp cũng đủ.

CAD 3D cần CPU đơn nhân xung cao là quan trọng nhất (vì CAD tính toán tuyến tính theo từng thao tác), RAM lớn và GPU chuyên dụng workstation.

• Cấu hình theo sách: CPU Intel Core i7/i9, Xeon hoặc AMD Ryzen 7/9, Threadripper xung cao; GPU NVIDIA Quadro (RTX A2000–A5000) hoặc AMD Radeon Pro; RAM tối thiểu 16 GB cho lắp ráp nhỏ, 32 GB cho trung bình, 64 GB trở lên cho lắp ráp lớn vài ngàn chi tiết; ổ SSD NVMe để load và lưu mô hình nhanh; màn hình 24–27 inch, độ phân giải 2K hoặc 4K; thiết bị hỗ trợ 3Dconnexion SpaceMouse và bàn vẽ Wacom.

3Dconnexion SpaceMouse là chuột 3D để xoay mô hình 3D mượt hơn. Bàn vẽ Wacom là bàn vẽ cảm ứng, dùng khi thiết kế kiểu dáng công nghiệp.

• Máy trạm CAD chuyên nghiệp: Dell Precision, HP ZBook/Z workstations, Lenovo ThinkStation/ThinkPad P-series — bền, ổn định, tối ưu cho CAD, có GPU chuyên dụng.

• Phân loại máy trạm theo nhu cầu: sinh viên Core i5/Ryzen 5, RAM 16 GB; kỹ sư thiết kế 3D Core i7/Ryzen 7, RAM 32 GB, RTX A2000/A4000 hoặc RTX 3060 trở lên; mô phỏng, lắp ráp lớn RAM 64–128 GB, RTX A4500/A5000, SSD NVMe 1–2 TB.

• Thiết bị xuất: máy in kỹ thuật khổ lớn plotter (in bản vẽ A0, A1, A2, file DXF/DWG/PDF; dạng cuộn và dạng phẳng; hãng HP DesignJet, Canon imagePROGRAF); máy in 3D tạo mẫu vật lý (công nghệ FDM, SLA, SLS; xuất file STL, OBJ); máy CNC gia công từ mô hình CAD/CAM (router, tiện, phay 3–5 trục, cắt plasma, laser, waterjet; dữ liệu CAD → CAM → G-code); máy quét 3D cho thiết kế ngược (xuất point cloud đưa ngược vào CAD); màn hình chuyên dụng 2K/4K, màn cong/ultrawide, Wacom Cintiq; máy chiếu, màn LED, TV 4K và phòng mô phỏng VR/AR.

Plotter là thiết bị xuất bản vẽ khổ lớn. STL là định dạng dữ liệu in thạch bản nổi, dùng cho máy in 3D.

G-code là mã lệnh điều khiển máy gia công. Thiết kế ngược là quét vật thật rồi đưa dữ liệu 3D dạng point cloud ngược vào CAD. Máy CNC gia công từ mô hình CAD/CAM không phải thiết bị in mà là dạng xuất mô hình thực thông qua CAM.

Nhân mô hình hóa hình học (geometric modeling kernel) là thư viện toán học, bộ não của phần mềm CAD.

• Nhân mô hình hóa tạo và định nghĩa hình học (điểm, đường, mặt, khối, mặt cong NURBS/Bezier, extrude, revolve, loft, sweep); tính toán chính xác (giao tuyến hai mặt, bo góc fillet, vát chamfer, thể tích, diện tích, khối lượng, kiểm tra giao nhau); quản lý topo (mặt nối cạnh nào, cạnh nối điểm nào, khối gồm những mặt nào).

NURBS là đường cong hữu tỉ không đều, bao gồm cả Bezier và B-spline. NURBS được trình bày kỹ ở XIII.5.

• Kernel quyết định độ chính xác, chất lượng fillet/loft, khả năng tương thích và chuyển đổi file.

• Các nhân thông dụng: Parasolid dùng trong Siemens NX, SolidWorks, Onshape; ACIS dùng trong AutoCAD, Inventor, Fusion 360; CGM (Convergence Geometric Modeler) dùng trong CATIA V6, 3DEXPERIENCE; GRANITE dùng trong PTC Creo; OpenCascade (mã nguồn mở) dùng trong FreeCAD, CADExchanger.

• Cùng một nhân thì xuất STEP sang phần mềm khác ít lỗi hơn.

• Phần mềm đồ họa chia 8 nhóm: đồ họa 2D raster (Adobe Photoshop, GIMP, Affinity Photo); đồ họa vector (Adobe Illustrator, CorelDRAW, Inkscape); mô hình hóa 3D (Blender, Autodesk 3ds Max, Maya, Cinema 4D); dựng phim và hậu kỳ VFX (Premiere Pro, DaVinci Resolve, Final Cut Pro, After Effects, Nuke, Houdini); hoạt hình (Toon Boom Harmony, Adobe Animate); đồ họa kỹ thuật CAD (AutoCAD, SolidWorks, CATIA, Inventor, PTC Creo, Rhino 3D); dựng hình và render (V-Ray, KeyShot, Blender Cycles/Eevee, Lumion, Twinmotion, Unreal Engine); dàn trang và in ấn (Adobe InDesign, QuarkXPress, Scribus).

Phần mềm đồ họa là ứng dụng dùng để tạo, chỉnh sửa, dựng hình hoặc xử lý hình ảnh.

Đồ họa 2D raster dùng để xử lý ảnh, thiết kế poster/banner, chỉnh sửa ảnh. Đồ họa vector dùng để làm logo, icon, minh họa kỹ thuật số. Mô hình hóa 3D dùng để tạo mô hình 3D cho game, phim, quảng cáo.

Dựng phim và hậu kỳ VFX dùng để dựng phim và làm hiệu ứng hình ảnh. Hoạt hình dùng để làm hoạt hình 2D/3D. Đồ họa kỹ thuật CAD phục vụ kỹ thuật, cơ khí, kiến trúc, xây dựng.

Dựng hình và render là kết xuất hình ảnh siêu thực. Dàn trang và in ấn dùng để dàn sách, báo, catalogue.

• Tiêu chuẩn đồ họa gồm 6 nhóm: định dạng ảnh (JPEG, PNG, GIF, TIFF, WEBP, SVG); màu sắc (mô hình RGB, CMYK, HSV/HSL, Lab, XYZ; chuẩn công nghiệp Pantone PMS, RAL; hồ sơ màu sRGB, Adobe RGB, ProPhoto RGB); đồ họa kỹ thuật CAD (ISO 128 thể hiện bản vẽ, ISO 129 ghi kích thước, ISO 5459/5458 dung sai hình học, ISO 13567 lớp Layer CAD, STEP ISO 10303, IGES); đồ họa 3D và game (định dạng OBJ, FBX, STL, GLTF; PBR, OpenGL, Vulkan, DirectX); trình bày và UI/UX (Material Design, Human Interface Guidelines, WCAG); in ấn (PDF/X, PDF/A, ISO 15930, DPI/PPI, Bleed/Trim/Safe zone).

Tiêu chuẩn đồ họa là tập hợp quy định, quy tắc và định dạng để hình ảnh, bản vẽ hay mô hình hiển thị đúng, nhất quán và dễ trao đổi giữa các phần mềm, thiết bị.

Về định dạng ảnh, JPEG nén mất dữ liệu, PNG hỗ trợ nền trong suốt, GIF làm animation đơn giản. TIFF có chất lượng cao cho in ấn, WEBP tối ưu cho web, SVG là đồ họa vector chuẩn web.

Về màu sắc, mô hình RGB dùng hiển thị trên màn hình, còn CMYK dùng in ấn. Chuẩn công nghiệp Pantone PMS dùng in offset/in bao bì, RAL dùng thiết kế công nghiệp/sơn. Hồ sơ màu sRGB, Adobe RGB, ProPhoto RGB giúp màu hiển thị rồi in ra giống nhau.

Trong đồ họa 3D và game, PBR, OpenGL, Vulkan, DirectX là chuẩn shader và ánh sáng. Trong trình bày và UI/UX, Material Design là của Google, Human Interface Guidelines là của Apple, còn WCAG là tiêu chuẩn truy cập web. Trong in ấn, PDF/X và PDF/A là chuẩn file in, DPI/PPI là độ phân giải ảnh, còn Bleed, Trim, Safe zone là vùng cắt in.

• Phối màu cộng (additive, RGB) dùng ánh sáng, nền đen: đỏ + lục = vàng, lục + lam = cyan, lam + đỏ = magenta, đỏ + lục + lam = trắng; càng cộng ánh sáng càng sáng; dùng cho màn hình, TV, điện thoại, máy chiếu, LED.

• Phối màu trừ (subtractive, CMYK) dùng mực/sơn, nền trắng: cyan + magenta = lam, magenta + vàng = đỏ, cyan + vàng = lục, cyan + magenta + vàng ≈ đen (không tinh khiết nên phải thêm K — Black); càng thêm mực càng tối; dùng cho máy in, sơn, bao bì, tờ rơi.

• 5 website trộn màu trong sách: Color Blender (meyerweb.com/eric/tools/color-blend), Colordesigner (colordesigner.io/color-mixer), Adobe Color (color.adobe.com), ColorMixer (colormixer.web.app/rgb), ColorSpace (mycolor.space).

Dùng để làm gì

Chọn cấu hình máy theo nhu cầu — sinh viên học CAD cơ bản chỉ cần Core i5/Ryzen 5, RAM 16 GB; kỹ sư thiết kế 3D cần CPU xung cao, RAM 32 GB và GPU workstation; lắp ráp lớn và mô phỏng cần RAM 64 GB trở lên và SSD NVMe; chọn mô hình màu theo đầu ra — màn hình dùng RGB, in ấn dùng CMYK; và khi chuyển file giữa các phần mềm CAD thì cùng nhân mô hình hóa sẽ ít lỗi hơn.

Sơ đồ Venn phối màu cộng RGB: đỏ + lục = vàng, lục + lam = cyan, lam + đỏ = magenta, cả ba = trắng

Học về gì: Máy tính vẽ hình như thế nào — đồ họa vector và đồ họa mành, thuật toán vẽ đường thẳng và đường tròn, hiệu ứng bậc thang, hệ tọa độ, cơ sở dữ liệu đồ họa và các chuẩn trao đổi dữ liệu CAD.

Nhớ gì:

• Đồ họa máy tính là đồ họa được tạo bởi máy tính: thao tác và biểu diễn dữ liệu ảnh bằng máy tính; liên quan đến tạo mô hình 2D, 3D, phối cảnh và tô bóng để biểu diễn trực quan vật thể, phong cảnh, hoạt hình, mô phỏng và thực tế ảo.

• Đồ họa vector dùng các đối tượng hình học cơ bản (điểm, đường thẳng, đường cong, đa giác, đường tròn, elip) và công thức toán học để biểu diễn hình học; mỗi điểm có tọa độ x, y và hướng vector, có thể gán màu, hình dáng, độ dày nét và nền tô.

• Vẽ một hình tròn cần biết: đó là hình tròn, bán kính r, vị trí tâm, kiểu nét và màu, kiểu tô và màu.

Các phần mềm CAD đều dùng đồ họa vector; khi in, file vector được chuyển sang bitmap.

• Ưu điểm của vector so với đồ họa mành (raster/bitmap — ma trận điểm ảnh trong khung lưới pixel): file nhỏ hơn; zoom to không nứt nét, độ dày nét không tăng theo tỉ lệ zoom; các tham số đối tượng chỉnh sửa được sau này (di chuyển, tỉ lệ, xoay, tô màu); tô bóng phối cảnh 3D chân thực hơn.

• Thuật toán DDA (Digital Differential Analyzer) nội suy tuyến tính đoạn thẳng từ điểm đầu tới điểm cuối, với hệ số góc:

• m = Δy/Δx

• Nếu |m| ≤ 1 thì chọn dx = 1 và tính yk+1 = yk + m.

• Nếu |m| > 1 thì đảo vai trò x và y, chọn dy = 1 và tính xk+1 = xk + 1/m.

• Tọa độ pixel làm tròn thành số nguyên.

• Các thuật toán thay thế: Bresenham vẽ đường thẳng và Xiaolin Wu khử răng cưa.

• Đoạn thẳng từ (10, 20) mm đến (100, 80) mm vẽ trên màn hình 300×250 mm, độ phân giải 640×480 pixel: hệ số phóng đại xs = 640/300 = 2,133 pixel/mm, ys = 480/250 = 1,920 pixel/mm, chọn độ phóng đại bé 1,920 để vẽ được toàn bộ đoạn thẳng; tọa độ pixel điểm đầu (19, 38), điểm cuối (192, 154); Δx = 173, Δy = 116, m = 0,671 < 1 nên dùng yk+1 = yk + m; bảng tính: x = 19 cho y tính 38,671 làm tròn 39; x = 20 cho 39,341 làm tròn 39; x = 21 cho 40,012 làm tròn 40; x = 22 cho 40,682 làm tròn 41.

• Hiệu ứng bậc thang: nội suy và điểm hóa làm tròn tọa độ thành số nguyên nên đường nghiêng bị răng cưa; hiệu ứng càng rõ khi góc nghiêng bé, độ phân giải màn hình càng lớn thì càng ít.

• Khử bậc thang bằng anti-aliasing: dựa vào lý thuyết lấy mẫu, làm mờ các pixel ở vùng biên giữa màu nền và màu đường — pixel nằm trong hình chữ nhật hẹp của nét thì đậm, pixel cắt hình chữ nhật thì nhạt dần, pixel ngoài thì trùng màu nền.

• Vẽ đường tròn theo công thức toán: dạng Đề-các dùng bình phương và căn bậc hai nên tính chậm; dạng tọa độ cực dùng lượng giác nên cũng chậm:

• x = xc + r·cosθ

• y = yc + r·sinθ

• Thuật toán Midpoint/Bresenham chỉ vẽ 1 góc phần tám có tâm (0, 0) rồi lấy đối xứng và tịnh tiến về tâm (xc, yc).

• Tham số quyết định ban đầu:

• p0 = 5/4 − r (với số nguyên lấy 1 − r)

• Nếu pk < 0 thì điểm tiếp theo là (xk+1, yk) và:

• pk+1 = pk + 2xk+1 + 1

• Nếu pk > 0 thì điểm tiếp theo là (xk+1, yk−1) và:

• pk+1 = pk + 2xk+1 + 1 − 2yk+1

• với 2xk+1 = 2xk + 2 và 2yk+1 = 2yk − 2

• Chạy thử trên Matlab với tâm (10, 5), bán kính r = 30 và r = 50.

• Vẽ elip: phương trình cực X = XC + a·cosθ, Y = YC + b·sinθ; lấy đối xứng 8 góc phần tư rồi tịnh tiến về tâm (xc, yc).

Elip là đường tròn kéo giãn theo một hướng.

• Hệ tọa độ: WCS (hệ tọa độ toàn cục, còn gọi là hệ tọa độ mô hình) là hệ Đề-các gốc cho mọi tọa độ khác.

• UCS (hệ tọa độ người dùng) do người dùng định nghĩa để vẽ mô hình mà không cần tính lại vị trí so với WCS — ví dụ vẽ hình trụ trên mặt bên của khối lập phương thì đặt UCS có tâm ở mặt bên, trục x và y nằm trong mặt phẳng đó.

• Cơ sở dữ liệu cho đồ họa có 3 mô hình: quan hệ (dữ liệu lưu dạng file truy xuất tuần tự, ví dụ mô tả vật thể bằng 3 quan hệ Điểm–Đường–Mặt); phân cấp (cấu trúc cây có nút gốc và các mức); mạng (quan hệ nhiều–nhiều, phần tử mức dưới liên kết với nhiều phần tử mức trên).

• Cấu trúc dữ liệu cơ sở: mảng tĩnh, struct/record, con trỏ, danh sách liên kết, cây (cây nhị phân dùng trong mô tả khối rắn CSG).

Struct/record là dạng dữ liệu có cấu trúc. Danh sách liên kết là cấu trúc dữ liệu động, cho phép phát triển lớn thêm hoặc thu nhỏ.

• Tiêu chuẩn đồ họa: BGI (Borland, 1987), GKS (chuẩn ISO đầu tiên về đồ họa máy tính mức thấp, 1977), PHIGS (chuẩn API đồ họa 3D), OpenGL (Silicon Graphics, 1992, dùng rộng rãi trong CAD, thực tế ảo, mô phỏng bay, game).

BGI là Borland Graphics Interface. PHIGS là Programmer's Hierarchical Interactive Graphics System, chuẩn API đồ họa 3D. OpenGL là Open Graphics Library.

• Trao đổi dữ liệu giữa các phần mềm CAD: mỗi phần mềm dùng chương trình tiền xử lý để chuyển dữ liệu của mình thành file trung hòa rồi chuyển ngược lại.

File trung hòa là định dạng trung gian, không thuộc riêng hãng nào.

• IGES (Initial Graphics Exchange Specification, bắt đầu 1979, công bố 1980) là file ASCII, mỗi record 80 ký tự, chia 5 section Start, Global, Directory Entry, Parameter Data, Terminate (ký tự S, G, D, P, T ở cột 73).

• STEP (ISO 10303, phát triển từ 1984, bản phát hành đầu 1994/95) mô tả dữ liệu sản phẩm suốt vòng đời, độc lập với hệ thống, phần AP 203 (thiết kế 3D có kiểm soát cấu hình) được nhiều hệ CAD hỗ trợ nhất.

• Sách liệt kê khoảng 36 định dạng file CAD thông dụng, trong đó hay gặp: DWG, DXF, IGES, STEP, STL, SLDPRT, SLDASM, IPT, IAM, CATPart, PRT.

DWG là file AutoCAD. DXF là định dạng trao đổi bản vẽ ASCII của AutoCAD. STL là định dạng dữ liệu in thạch bản nổi.

SLDPRT là mô hình chi tiết 3D SolidWorks. SLDASM là bản vẽ lắp SolidWorks. IPT là chi tiết Inventor.

IAM là bản lắp Inventor. CATPart là chi tiết CATIA V5. PRT là chi tiết NX/Pro/ENGINEER.

Dùng để làm gì

Thuật toán DDA cho ra tọa độ từng pixel để vẽ đoạn thẳng lên màn hình, như đoạn (10, 20) → (100, 80) mm trong sách được đổi ra pixel (19, 38) → (192, 154) rồi tính lần lượt từng điểm; khi chuyển mô hình giữa các phần mềm CAD khác nhau thì xuất ra file trung hòa IGES hoặc STEP thay vì vẽ lại; và khi cần vẽ chi tiết trên một mặt nghiêng của khối thì đặt UCS tại mặt đó thay vì tính lại tọa độ theo WCS.

Thuật toán Midpoint/Bresenham vẽ đường tròn: chỉ vẽ 1 góc phần tám trên lưới pixel rồi lấy đối xứng sang các góc còn lại

Học về gì: Cách biến đổi hình học của đối tượng trong CAD bằng tọa độ đồng nhất và ma trận biến hình — tỉ lệ, tịnh tiến, quay, đối xứng, biến dạng và biến đổi tổng hợp. (Chương này không có ví dụ tính số đã giải; toàn bộ công thức lấy theo ma trận trong sách.)

Nhớ gì:

Dùng tọa độ đồng nhất (homogeneous coordinate) để biến đổi hình học dễ dàng: n điểm trong không gian 2D biểu diễn bằng ma trận [n×3], trong 3D bằng ma trận [n×4].

• Ví dụ 4 đỉnh của một tứ giác 2D viết thành ma trận 4 hàng [x1 y1 1; x2 y2 1; x3 y3 1; x4 y4 1].

• 6 phép biến đổi thông dụng: tỉ lệ (Scale), tịnh tiến (Translate, gồm move và copy), quay (Rotate), đối xứng (Mirror), biến dạng (Shear) và biến đổi tổng hợp.

Tỉ lệ (Scale) là phóng to/thu nhỏ đối tượng. Tịnh tiến (Translate) là dời đối tượng sang chỗ khác, gồm di chuyển (move) và sao chép (copy). Quay (Rotate) là xoay đối tượng quanh một điểm/trục.

Đối xứng (Mirror) là lật đối tượng qua trục hoặc qua gốc tọa độ. Biến dạng (Shear) là làm nghiêng/xô lệch hình bằng cách cộng thêm một hàm tuyến tính vào tọa độ. Biến đổi tổng hợp là gộp nhiều phép biến đổi thành một ma trận biến hình.

• Phép tỉ lệ 2D:

• x* = x·Sx

• y* = y·Sy

• dạng ma trận [x y 1] = [x y 1]·S

• Trong 3D, ma trận biến hình S là ma trận 4×4 có dạng khối [A 3×3 | B; C | D].

• Phép tịnh tiến 2D:

• x* = x + Tx

• y* = y + Ty

• Phép tịnh tiến chỉ biểu diễn được bằng ma trận khi dùng tọa độ đồng nhất, và khi hoán vị thứ tự phép nhân thì ma trận biến hình thay đổi.

• Phép quay 2D một góc θ:

• x* = x·cosθ − y·sinθ

• y* = x·sinθ + y·cosθ

• Quay trong 3D dùng ma trận 4×4 riêng cho từng trục: quay quanh trục z, quanh trục y và quanh trục x.

• Quay quanh một trục bất kỳ (xác định bằng véc-tơ qua hai điểm (x1, y1, z1) và (x2, y2, z2)) làm theo 7 bước: tịnh tiến trục về gốc tọa độ; quay quanh trục x một góc α để đưa trục về mặt phẳng XZ; quay quanh trục y một góc φ để đưa trục trùng trục z; quay quanh trục z góc θ mong muốn; quay ngược quanh trục y; quay ngược quanh trục x; tịnh tiến ngược về vị trí ban đầu.

• Ma trận tổng hợp của phép quay quanh trục bất kỳ:

• H = T-1·Rx(α)-1·Ry(φ)-1·Rz(θ)·Ry(φ)·Rx(α)·T

• với sin α = b/d, cos α = c/d, sin φ = a/l, cos φ = d/l, l2 = a2 + b2 + c2, d2 = b2 + c2

• Phép đối xứng 2D dạng tổng quát dùng hệ số (a, b): đối xứng qua trục x thì a = 1, b = −1; qua trục y thì a = −1, b = 1; qua gốc tọa độ thì a = −1, b = −1.

• Đối xứng qua một đường thẳng 2D bất kỳ làm theo 5 bước: tịnh tiến đường thẳng một đoạn C để qua gốc tọa độ; quay một góc θ để trùng trục x; lấy đối xứng qua trục x; quay ngược −θ; tịnh tiến về vị trí ban đầu.

• Phép biến dạng thay đổi tọa độ bằng cách cộng thêm một hàm tuyến tính: biến dạng theo trục x cho P(x + shx·y, y, 1); biến dạng theo trục y cho P(x, y + shy·x, 1).

• Quay gốc tọa độ dùng ma trận: hai hệ tọa độ XYZ và UVW quay tương đối quanh gốc O trùng nhau thì đổi tọa độ bằng ma trận cosin chỉ phương R — các phần tử của R là cos của góc giữa từng cặp trục, và véc-tơ tọa độ trong hệ UVW tính bằng:

• ruvw = R-1·rxyz

Dùng để làm gì

Tính tọa độ mới của đối tượng sau khi tỉ lệ, tịnh tiến, quay hoặc đối xứng bằng cách nhân ma trận trong Excel hoặc Matlab rồi kiểm tra lại bằng SolidWorks — đúng cách làm mà sách giao cho từng nhóm trình bày một phép biến đổi; và khi cần quay một khối quanh trục xiên thì dùng trình tự 7 bước đưa trục quay về trùng trục z rồi quay góc θ mong muốn.

Phép quay quanh trục bất kỳ: tính góc α quanh trục x và góc φ quanh trục y để đưa trục quay về trùng trục z (hình cắt từ trang 10 của sách)

Học về gì: Cách mô tả đường cong trong CAD — các dạng phương trình, đường conic, đường cong tham số bậc 3, Spline, Bezier, B-spline, NURBS và nội suy Lagrange; tất cả đều tính bằng Excel hoặc Matlab theo sách.

Nhớ gì:

• Hai cách biểu diễn đường cong: ma trận các điểm (chuỗi điểm) và phương trình giải tích dạng đa thức bậc n:

• p(x) = Σ ai·xi

• Đa thức thuận lợi cho máy tính vì dễ vi phân và tích phân.

• Ba dạng phương trình: tường minh y = f(x); ẩn f(x, y) = 0 (2D); tham số x = x(t), y = y(t), z = z(t).

Phương trình tường minh là dạng y tính trực tiếp theo x. Phương trình tham số là dạng x, y, z đều tính theo tham số t.

Dạng tham số được dùng nhiều nhất trong CAD.

• Chuyển tham số sang ẩn bằng phương pháp thế (bậc 1 hoặc 2) hoặc tích chập hai đa thức (bậc 3 hoặc 4).

• Phân loại theo cách xây dựng: đường cong chính xác (các đường conic), đường cong nội suy (đi qua các điểm cho trước), đường cong xấp xỉ (chỉ gần các điểm cho trước).

Các đường conic gồm đường tròn, elip, parabol, hyperbol.

• Phân loại theo tên gọi: đường cong tham số bậc 3 (Ferguson), Spline, Bezier, B-spline, đường cong hữu tỉ (NURBS).

Ferguson là tên gọi khác của đường cong tham số bậc 3.

• Đường conic (dạng tham số và dạng ẩn): đường tròn x = r·cosθ, y = r·sinθ, x2 + y2 = r2; elip x = a·cosθ, y = b·sinθ, x2/a2 + y2/b2 = 1; parabol x = aθ2, y = 2aθ, y2 = 4ax; hyperbol x = a·coshθ, y = b·sinhθ, x2/a2 − y2/b2 = 1.

• Đường cong tham số bậc 3:

• P(t) = a3t3 + a2t2 + a1t + a0

• 4 hệ số tìm từ 4 điều kiện biên — đi qua hai điểm P(0), P(1) và hai véc-tơ tiếp tuyến P'(0), P'(1):

• a0 = P(0)

• a1 = P'(0)

• a2 = −3P(0) + 3P(1) − 2P'(0) − P'(1)

• a3 = 2P(0) − 2P(1) + P'(0) + P'(1)

• Viết dạng ma trận Hermite (ma trận hệ số không đổi nhân ma trận hình học G); cho t chạy từ 0 đến 1 sẽ vẽ được đường cong, t = 0 là điểm đầu, t = 1 là điểm cuối.

• Đường cong qua điểm đầu (0, 0) và điểm cuối (5, 3), tiếp tuyến tại đầu (3, 0) và tại cuối (4, −2), tính bằng Excel với công thức nhân ma trận MMULT; bảng tính trong sách dùng điểm đầu (1, 1): t = 0,5 cho (2,88; 2,25), t = 1 cho (5, 3); thay đổi tiếp tuyến sẽ thấy đường cong thay đổi.

• Đường cong Spline bậc 3: mỗi phân đoạn là đa thức bậc 3, đạo hàm bậc 2 liên tục tại điểm nối — đạo hàm bậc 2 của điểm cuối phân đoạn trước bằng đạo hàm bậc 2 của điểm đầu phân đoạn sau:

• P''i-1(1) = P''i(0)

• Nhờ đó xác định được tiếp tuyến tại các điểm nút theo phương trình:

Điểm nút là điểm nối giữa hai phân đoạn.

• P'i-1 + 4P'i + P'i+1 = 3(Pi+1 − Pi-1)

• Hai trường hợp: cho tiếp tuyến hai đầu, hoặc spline tự nhiên (đạo hàm bậc 2 tại hai đầu bằng 0, tức P'0 và P'm-1 xác định theo hệ riêng).

• Tính spline bằng Excel với hàm nghịch đảo ma trận và nhân ma trận MMULT.

• Spline tự nhiên qua 4 điểm nút A(0, 0), B(2, 1), C(4, 4), D(6, 0) cho đường cong 3 phân đoạn; các bước trong sách: nhập ma trận tọa độ điểm nút, nhập ma trận hệ số, tính ma trận cột vế phải, tính các tiếp tuyến bằng MMULT, tính tọa độ các điểm trên từng phân đoạn rồi vẽ đồ thị.

• Đường cong Bezier là đường cong xấp xỉ các điểm cho trước (không đi qua chính xác như đường nội suy), cho người thiết kế mềm dẻo hơn; do P. Bezier (Citroen) nghiên cứu từ những năm 1960; thường dùng thiết kế vỏ ô-tô, máy bay, tàu thủy.

• Phương trình tổng quát của Bezier với n + 1 điểm điều khiển:

Điểm điều khiển là các điểm dùng để kéo, định hình đường cong. Đường cong chỉ đi qua điểm điều khiển đầu và cuối.

• P(t) = Σ Vi·Bi,n(t)

• hàm cơ sở Bi,n(t) = C(n, i)·ti·(1 − t)n−i là đa thức Bernstein, C(n, i) = n!/(i!(n − i)!)

Hàm cơ sở là hệ số nhân với từng điểm điều khiển để tính điểm trên đường cong.

• Bezier bậc 2:

• P(t) = (1 − t)2V0 + 2t(1 − t)V1 + t2V2

• Bezier bậc 3:

• P(t) = (1 − t)3V0 + 3t(1 − t)2V1 + 3t2(1 − t)V2 + t3V3

• 6 tính chất của Bezier: đi qua điểm điều khiển đầu và cuối; tiếp tuyến với hai đoạn thẳng nối hai điểm đầu tiên và hai điểm cuối cùng; nằm hoàn toàn trong đa giác tạo bởi các điểm điều khiển; thay đổi theo vị trí một điểm điều khiển; thiếu điều khiển cục bộ (điều khiển toàn cục — đổi một điểm thì cả đường cong đổi); bậc phụ thuộc số điểm điều khiển, nên để giữ bậc thấp thì nối nhiều phân đoạn lại.

Đa giác ở đây là đa giác nối các điểm điều khiển lại với nhau.

• Bezier bậc 3 qua 4 điểm điều khiển (0, 0), (2, 5), (4, 6), (6, 0), cho t chạy từ 0 đến 1 với bước nhảy 0,1, lập bảng trong Excel: t = 0,5 cho (3; 4,125), t = 0 cho (0, 0), t = 1 cho (6, 0); đường cong nằm trong đa giác điều khiển và đi qua hai điểm đầu–cuối.

• Đường cong B-spline khắc phục 2 nhược điểm của Bezier (bậc cao và điều khiển toàn cục), phương trình tổng quát:

• P(t) = Σ Ni,k(t)·Vi

• với hàm cơ sở Ni,k đệ quy Cox–de Boor (cấp k, bậc k − 1)

• Bậc của đa thức B-spline chọn độc lập với số điểm điều khiển; điều khiển cục bộ — đổi một điểm điều khiển chỉ ảnh hưởng vài phân đoạn; hình dáng còn phụ thuộc véc-tơ nút t (đều/tuần hoàn và không đều/không tuần hoàn); Bezier là trường hợp đặc biệt của B-spline không đều khi véc-tơ nút = [0 0 … 0 1 1 … 1].

NURBS dùng phổ biến vì bao gồm cả Bezier và B-spline, và biểu diễn chính xác được các đường conic.

• Đường cong hữu tỉ dùng hàm đa thức hữu tỉ để nội suy, xấp xỉ và phối hợp cả đường cong tự do lẫn đường conic: Bezier hữu tỉ và B-spline hữu tỉ không đều (NURBS) có dạng:

• P(t) = Σ Ni,k(t)·wi·Vi / Σ Ni,k(t)·wi

• Nếu mọi trọng số bằng 1 thì trở thành không hữu tỉ; trọng số wi lớn thì đường cong bị kéo về điểm Vi, cho thêm một bậc tự do thiết kế.

• Vẽ đường tròn bằng NURBS: cấp k = 3, 9 điểm điều khiển (n = 8), trọng số w = {1, √2/2, 1, √2/2, 1, √2/2, 1, …}, véc-tơ nút m = n + k = 11, t = [0 0 0 1 1 2 2 3 3 4 4 4].

• Nội suy Lagrange: cho dãy điểm (x0, y0), (x1, y1), …, (xn, yn), đường cong nội suy bậc n − 1 đi qua n điểm là:

• f(x) = Σ yi·Li,n(x)

• với Li,n(x) = (x − x0)…(x − xi−1)(x − xi+1)…(x − xn) / (xi − x0)…(xi − xi−1)(xi − xi+1)…(xi − xn)

Dùng để làm gì

Đường cong Bezier dùng thiết kế vỏ ô-tô, máy bay, tàu thủy vì chỉ cần kéo các điểm điều khiển là đổi được dáng mà đường cong vẫn nằm trong đa giác điều khiển; khi cần vẽ chính xác đường tròn, elip trong CAD thì dùng NURBS thay vì Bezier thường, như đường tròn trong sách vẽ bằng NURBS với 9 điểm điều khiển và trọng số xen kẽ 1 và √2/2; và khi có sẵn các điểm đo (như 4 điểm nút của spline) thì tính các điểm trên đường cong bằng Excel với hàm nhân ma trận rồi vẽ đồ thị thay vì tính tay từng điểm.

Vẽ đường tròn bằng đường cong NURBS: 9 điểm điều khiển, trọng số xen kẽ 1 và √2/2, véc-tơ nút [0 0 0 1 1 2 2 3 3 4 4 4

• XIII.1 Tổng quan về CAD: CAD là thiết kế có sự trợ giúp của máy tính; hệ CAD gồm phần cứng, hệ điều hành và gói CAD; đầu ra là file bản vẽ điện tử dùng cho in ấn và gia công.

• XIII.2 Phần cứng và phần mềm trong CAD: CPU đơn nhân xung cao là quan trọng nhất; RAM 16/32/64 GB+; nhân mô hình hóa (Parasolid, ACIS, CGM, GRANITE, OpenCascade) là bộ não toán học của CAD; màn hình dùng RGB, in ấn dùng CMYK.

• XIII.3 Đồ họa vi tính: CAD dùng đồ họa vector; DDA vẽ đoạn thẳng theo pixel (yk+1 = yk + m); Bresenham vẽ đường tròn; trao đổi dữ liệu bằng file trung hòa IGES và STEP.

• XIII.4 Các phép biến đổi hình học: tọa độ đồng nhất và ma trận biến hình cho 6 phép tỉ lệ, tịnh tiến, quay, đối xứng, biến dạng, tổng hợp; quay quanh trục bất kỳ làm theo 7 bước.

• XIII.5 Mô tả đường cong: dạng tham số dùng nhiều nhất; đường cong bậc 3 (Hermite), Spline, Bezier, B-spline, NURBS vẽ được cả đường conic chính xác.

← Chương XII — Cơ Sở Công Nghệ Chế Tạo MáyChương XIV — Máy CNC và Rô Bốt →