Chương III — Sức Bền Vật Liệu
Học về gì: Môn này học cách tính xem một chi tiết máy có đủ bền, đủ cứng không khi chịu lực — bắt đầu từ nội lực, ứng suất và biến dạng trong vật, để chọn vật liệu và kích thước cho chi tiết — thiết kế theo độ bền (ứng suất cho phép) và theo độ cứng (biến dạng trong giới hạn).
Nội lực là lực liên kết giữa các nguyên tử bên trong vật liệu, khác với ngoại lực tác dụng từ bên ngoài.
Công thức nhớ:
• Nội lực trên mặt cắt có 6 thành phần: lực dọc N, lực cắt Vy, Vz, mô men xoắn T, mô men uốn My, Mz.
Mặt cắt là mặt phẳng tưởng tượng cắt ngang vật để xét lực bên trong.
Lực dọc N là lực dọc theo trục thanh, lực cắt Vy, Vz là lực nằm trong mặt cắt, mô men xoắn T là mô men quanh trục thanh, còn mô men uốn My, Mz là mô men quanh trục nằm trên mặt cắt.
• Tìm nội lực bằng phương pháp mặt cắt kết hợp với cân bằng tĩnh.
Phương pháp mặt cắt là cắt vật bằng một mặt cắt tưởng tượng, đặt các thành phần nội lực lên mặt cắt rồi cân bằng một phần đã cắt.
• σ = F/A
• Ứng suất pháp σ là lực trên một đơn vị diện tích, vuông góc với mặt cắt.
Ứng suất pháp σ = F/A — lực trên một đơn vị diện tích, vuông góc với mặt cắt.
• τ = V/A
• Ứng suất tiếp τ nằm trong mặt cắt.
• ε = ΔL/L
• Biến dạng dài ε là độ giãn dài tương đối của vật.
• γ ≈ δ/L
• Biến dạng góc γ là góc vuông bị méo đi bao nhiêu.
• εT = α·ΔT
• Biến dạng nhiệt εT sinh ra khi nhiệt độ thay đổi.
• σ = E·ε
• τ = G·γ
• Định luật Hooke: ứng suất tỉ lệ với biến dạng — σ = E·ε khi kéo/nén và τ = G·γ khi cắt.
Mô đun đàn hồi E, còn gọi là mô đun Young, là độ cứng của vật liệu khi kéo. Mô đun trượt G là độ cứng của vật liệu khi cắt.
Định luật Hooke: σ = E·ε (kéo/nén), τ = G·γ (cắt).
• E ≈ 2,6G với ν ≈ 0,3.
Hệ số Poisson ν là tỉ lệ giữa biến dạng ngang co lại và biến dạng dọc giãn ra khi kéo.
• [σ] = σY/FS
Giới hạn chảy σY là ứng suất mà từ đó vật liệu bắt đầu biến dạng dẻo. Hệ số an toàn FS lớn hơn 1, là hệ số dự phòng cho sai lệch giữa tính toán và thực tế.
• [τ] = τY/FS
• Ứng suất làm việc phải nhỏ hơn giới hạn chảy chia cho hệ số an toàn FS > 1.
Ứng suất cho phép [σ] = σY/FS — ứng suất làm việc phải nhỏ hơn giới hạn chảy chia cho hệ số an toàn FS > 1.
Dùng để làm gì
Tính nội lực trong thanh chữ L chịu lực P bằng mặt cắt cách A một đoạn x; tính ứng suất và biến dạng trượt của khối chữ nhật dán giữa hai tấm cứng (G = 90 ksi, tấm trên dịch ngang 0,04 in) để tìm lực P.

Hình 1.6: Thanh chịu kéo dọc trục và phân bố ứng suất trên mặt cắt
Học về gì: Thanh chỉ chịu lực dọc theo trục của nó — tính ứng suất, độ giãn dài và giải bài toán siêu tĩnh khi thanh bị ngàm hai đầu hoặc nung nóng, và chọn tiết diện đủ bền.
Bài toán siêu tĩnh là bài toán với kết cấu có số liên kết nhiều hơn mức cần thiết để cân bằng ổn định, nên chỉ dùng cân bằng tĩnh thì không tìm đủ phản lực. Ngàm là liên kết giữ chặt đầu thanh, không cho dịch chuyển lẫn xoay. Tiết diện là hình dạng và kích thước mặt cắt ngang của thanh.
Công thức nhớ:
• σ = F/A
• Ứng suất pháp trung bình σ chỉ có một thành phần nội lực là lực dọc trục F trên mặt cắt.
• ε = δ/L
• Theo định luật Hooke σ = E·ε nên độ giãn dài của thanh được tính từ lực, chiều dài, mô đun đàn hồi và diện tích tiết diện.
• δ = FL/(EA)
Độ giãn dài của thanh chịu kéo/nén: δ = FL/(EA).
• Thanh nhiều đoạn thì cộng độ giãn của từng đoạn lại.
• δ = Σ Fi·Li/(Ei·Ai)
• Tiết diện thay đổi liên tục thì độ giãn dài tính bằng tích phân theo chiều dài thanh.
• δ = ∫ F(x)·dx/(E(x)·A(x))
• σ = F/A ≤ [σ]
• Điều kiện bền dùng để chọn diện tích tiết diện A ≥ F/[σ] khi thiết kế thanh chịu kéo/nén.
Điều kiện bền khi kéo/nén: σ = F/A ≤ [σ].
• Bài toán siêu tĩnh: ngoài phương trình cân bằng còn cần phương trình tương thích chuyển vị (ví dụ thanh ngàm hai đầu thì tổng độ giãn dài bằng 0).
• εT = α·ΔT
• Biến dạng do nhiệt tỉ lệ với hệ số giãn nở nhiệt α và độ tăng nhiệt độ ΔT.
Hệ số giãn nở nhiệt α là độ giãn dài tương đối của thanh khi nhiệt độ tăng 1°C.
• σ = −E·α·ΔT
• Thanh bị chặn không cho giãn nở khi nung nóng thì sinh ra ứng suất nhiệt.
• Biến dạng do nhiệt và biến dạng do lực phải tương thích với nhau (δT + δP = 0 khi ngàm hai đầu).
Thanh bị chặn giãn nở khi nung nóng thì sinh ứng suất nhiệt σ = −E·α·ΔT.
Dùng để làm gì
Tính biến dạng của thanh chịu lực 3 đoạn (Ví dụ 2.1) và chuyển vị tại B, D, E của thanh cứng BDE treo bởi hai thanh nhôm AB và thép CD (Ví dụ 2.2 — bài toán siêu tĩnh). Tính phản lực thanh ngàm hai đầu chịu lực 300 kN và 600 kN, và ứng suất nhiệt khi thanh bị nung nóng mà không giãn nở được.

Hình 2.9: Thanh chịu lực 3 đoạn và nội lực trên từng đoạn (Ví dụ 2.1)
Học về gì: Trục tròn chịu mô men xoắn quanh trục của nó — tính ứng suất tiếp, góc xoắn và thiết kế trục truyền động theo công suất và tốc độ quay.
Góc xoắn là góc xoay tương đối giữa hai đầu trục khi chịu xoắn. Trục truyền động là trục quay truyền mô men xoắn từ động cơ tới máy công tác.
Công thức nhớ:
• τ = T·ρ/J
• Ứng suất tiếp do xoắn phân bố tuyến tính từ tâm ra ngoài, lớn nhất tại bề mặt.
• τmax = T·c/J
Ứng suất tiếp lớn nhất do xoắn (tại bề mặt trục): τmax = T·c/J.
• J = π·d4/32
• Mô men quán tính cực J của trục đặc đường kính d.
Mô men quán tính cực J là đại lượng hình học của tiết diện, cho biết tiết diện chống xoắn tốt tới đâu: J càng lớn, trục càng cứng khi xoắn.
• J = π·(d24 − d14)/32
• Mô men quán tính cực J của trục rỗng có đường kính ngoài d2 và đường kính trong d1.
• φ = T·L/(G·J)
Góc xoắn của trục: φ = T·L/(G·J).
• Trục nhiều đoạn thì cộng góc xoắn của từng đoạn lại.
• φ = Σ Ti·Li/(Gi·Ji)
• Tiết diện thay đổi liên tục thì góc xoắn tính bằng tích phân theo chiều dài trục.
• φ = ∫ T(x)·dx/(G·J(x))
• σ = ±τmax
• Mặt nghiêng 45° trong trục chịu xoắn có ứng suất pháp σ = ±τmax.
• Vật liệu dẻo gãy vuông góc với trục (do trượt), còn vật liệu giòn gãy nghiêng 45° (do kéo).
Vật liệu dẻo là vật liệu biến dạng tương đối lớn trước khi đứt. Vật liệu giòn là vật liệu biến dạng rất nhỏ rồi gãy đột ngột.
• Trục siêu tĩnh: ngoài phương trình cân bằng còn cần điều kiện góc xoắn tương thích (ví dụ hai đầu ngàm thì φB/A = 0).
• T = P/ω
• Khi thiết kế trục truyền động, mô men xoắn tính từ công suất P và tốc độ góc ω.
Mô men xoắn trên trục truyền động: T = P/ω.
• Chọn đường kính trục sao cho τmax ≤ [τ].
• Với trục tiết diện chữ nhật (không tròn) thì dùng công thức riêng cho tiết diện chữ nhật.
• τmax = T/(c1·a·b2)
• φ = T·L/(c2·a·b3·G)
Dùng để làm gì
Tính ứng suất cắt lớn nhất, nhỏ nhất trong trục rỗng BC (đường kính trong 90 mm, ngoài 120 mm) và đường kính trục AB theo ứng suất cho phép 65 MPa (Ví dụ 1); tính mô men xoắn lớn nhất và góc xoắn đầu A của hai trục đặc nối qua cặp bánh răng (Ví dụ 3.2).

Hình 3.9: Trục rỗng BC chịu mô men xoắn (Ví dụ 1)
Học về gì: Cách tìm nội lực (lực cắt V, mô men uốn M) trên từng tiết diện dầm và vẽ biểu đồ V, M dọc dầm — để biết tiết diện nào nguy hiểm nhất (M lớn nhất).
Dầm là thanh chịu lực vuông góc với trục của nó, chủ yếu chịu uốn.
Công thức nhớ:
• Nội lực trên một tiết diện tìm bằng cách dùng mặt cắt chia dầm làm hai phần rồi cân bằng phần cắt, từ đó được V và M tại tiết diện đó (phương pháp mặt cắt).
• dV/dx = −w
• Đạo hàm của lực cắt theo x bằng âm của tải phân bố w.
Tải phân bố w là lực phân bố trên một đơn vị dài dầm.
• dM/dx = V
• Đạo hàm của mô men uốn theo x bằng lực cắt V.
Mô men uốn đạt cực trị tại vị trí lực cắt bằng 0 (V = 0), vì dM/dx = V.
• Quy tắc bậc: không có tải phân bố (w = 0) thì V là hằng số và M là hàm bậc 1.
• Tải phân bố đều (w = const) thì V là hàm bậc 1 và M là hàm bậc 2 (parabol lồi).
• Bậc của M, V, w chênh nhau 1.
Không có tải phân bố thì V hằng số, M bậc 1; tải phân bố đều thì V bậc 1, M bậc 2 (parabol lồi).
• Lực tập trung tại x0 thì biểu đồ V nhảy đúng bằng lực đó.
Lực tập trung là lực tác dụng tại một điểm.
• Mô men tập trung thì biểu đồ M nhảy đúng bằng mô men đó.
Mô men tập trung là mô men tác dụng tại một điểm.
Dùng để làm gì
Vẽ biểu đồ nội lực cho dầm chịu lực tập trung P giữa nhịp (VD 4.1: M lớn nhất PL/4 tại giữa nhịp); dầm công xôn chịu tải đều w (VD 4.2: V bậc 1, M bậc 2); dầm hai gối chịu tải đều w (VD 4.3: M lớn nhất wL2/8 tại giữa nhịp); dầm ngàm chịu nhiều lực (VD 4.4) — để xác định tiết diện nguy hiểm trước khi tính ứng suất (chương 5, 6).
Dầm hai gối là dầm tựa trên hai gối đỡ.

Hình 5.6: Dầm VD 4.1 — mặt cắt, biểu đồ lực cắt V và mô men uốn M (M lớn nhất PL/4 tại giữa nhịp)
Học về gì: Ứng suất pháp σ do mô men uốn gây ra trên tiết diện dầm — phân bố tuyến tính theo chiều cao, lớn nhất ở thớ ngoài cùng; dùng để chọn tiết diện dầm.
Công thức nhớ:
• σ = M·y/I
• Ứng suất pháp tại điểm cách trục trung hòa một khoảng y, phân bố tuyến tính theo chiều cao tiết diện.
Mô men quán tính I của tiết diện là đại lượng hình học cho biết tiết diện chống uốn tốt tới đâu: I càng lớn, dầm càng cứng khi uốn.
• Ứng suất bằng 0 tại trục trung hòa và cực đại ở thớ ngoài cùng (trục trung hòa đi qua trọng tâm tiết diện).
Thớ là lớp vật liệu dọc theo chiều dài dầm; thớ ngoài cùng là lớp xa trục trung hòa nhất.
Ứng suất pháp do uốn: σ = M·y/I — phân bố tuyến tính, bằng 0 tại trục trung hòa, cực đại ở thớ ngoài cùng.
• σmax = Mmax/S
• S = I/c
• S là mô đun chống uốn, với c là khoảng cách từ trục trung hòa đến thớ xa nhất — S càng lớn thì dầm càng chịu uốn tốt.
Ứng suất pháp lớn nhất trong dầm: σmax = Mmax/S, với S = I/c là mô đun chống uốn.
• I = b·h3/12
• S = b·h2/6
• Tiết diện chữ nhật có mô men quán tính và mô đun chống uốn như trên — cùng diện tích thì dầm cao hơn chống uốn tốt hơn.
• S = π·d3/32
• Mô đun chống uốn của tiết diện tròn đường kính d.
• Tiết diện thép định hình (chữ I, W, S…) thì tra bảng có sẵn.
Thép định hình là thép cán sẵn theo hình dạng chuẩn chữ I, W, S…
• σmax = Mmax/S ≤ [σ]
• Smin = Mmax/[σ]
• Điều kiện bền dùng để chọn tiết diện nhỏ nhất thỏa điều kiện bền, và tiết diện nào có diện tích nhỏ nhất là kinh tế nhất.
Điều kiện bền khi uốn: σmax = Mmax/S ≤ [σ], nên Smin = Mmax/[σ].
Dùng để làm gì
Dầm thép chịu lực như hình 5.10, ứng suất cho phép [σ] = 160 MPa (VD 5.1): vẽ biểu đồ mô men, Mmax = 67,6 kN·m → Smin = 422,5×103 mm3 → chọn dầm chữ I W200×46.1. Dầm composite (bê tông cốt thép, dầm ghép nhiều vật liệu): biến dạng phân bố liên tục nhưng ứng suất không liên tục do mô đun đàn hồi E khác nhau.

Hình 5.7: Phân bố ứng suất pháp trên tiết diện dầm — tuyến tính theo y, lớn nhất σ_m ở thớ ngoài cùng, bằng 0 tại trục trung hòa
Học về gì: Ứng suất tiếp τ do lực cắt gây ra trên tiết diện dầm — lớn nhất tại trục trung hòa, bằng 0 ở thớ trên và dưới cùng; dùng để tính lực trong đinh, đai, bu lông liên kết các bộ phận của dầm.
Công thức nhớ:
• τ = V·Q/(I·b)
• Công thức Zhuravski: V là lực cắt, Q là mô men tĩnh của phần diện tích phía ngoài vị trí tính, I là mô men quán tính toàn tiết diện, b là bề rộng tiết diện tại vị trí tính.
Ứng suất tiếp do lực cắt (công thức Zhuravski): τ = V·Q/(I·b).
• q = V·Q/I
• Dòng cắt q là lực cắt trên một đơn vị dài dầm, dùng để tính lực trong đinh, đai.
• F = q·s
• Lực trong mỗi đinh (hoặc đai) bằng dòng cắt nhân với khoảng cách s giữa các đinh.
Dòng cắt: q = V·Q/I — lực trong mỗi đinh là F = q·s.
• τmax = (3/2)·(V/A)
• Tiết diện chữ nhật hẹp có ứng suất tiếp phân bố parabol, lớn nhất tại trục trung hòa.
• τmax ≈ V/Aweb
• Dầm chữ I có ứng suất tiếp lớn nhất xấp xỉ bằng lực cắt chia cho diện tích bản bụng — hầu như toàn bộ lực cắt do bản bụng chịu.
• τmax ≤ [τ]
• Điều kiện bền về ứng suất tiếp được kiểm tra cùng với ứng suất pháp để chọn chiều cao dầm tối thiểu.
Dùng để làm gì
Dầm chữ I ghép bằng đinh từ 3 tấm, đinh cách nhau 25 mm, lực cắt V = 500 N (VD 6.1): dòng cắt q = 3704 N/m → lực mỗi đinh F = 92,6 N. Dầm chịu 3 lực, [σ] = 1800 psi, [τ] = 120 psi (VD 6.2): chiều cao tối thiểu theo ứng suất tiếp là 10,71 in — lớn hơn theo ứng suất pháp (9,26 in) nên ứng suất tiếp quyết định. Dầm bê tông chịu tải đều w (VD 6.3): lực lớn nhất trong mỗi đai Vđai = (3·w·L·Lđ)/(4·h) — dầm càng cao, lực trong đai càng nhỏ.

Hình 6.7: Dầm chữ I ghép bằng đinh từ 3 tấm (VD 6.1) — tiết diện và vị trí đinh
Học về gì: Biết ứng suất trên một phân tố (σx, σy, τxy) thì tìm ứng suất lớn nhất tại điểm đó là bao nhiêu và nằm ở phương nào — để biết chỗ nào của chi tiết dễ phá hủy nhất.
Phân tố là một khối vật liệu rất nhỏ, hình lập phương, lấy ra tại điểm đang xét.
Công thức nhớ:
• σx' = (σx + σy)/2 + (σx − σy)/2·cos2θ + τxy·sin2θ
• Ứng suất pháp trên mặt nghiêng góc θ (θ dương khi xoay ngược chiều kim đồng hồ).
• τx'y' = −(σx − σy)/2·sin2θ + τxy·cos2θ
• Ứng suất tiếp trên mặt nghiêng góc θ.
• tan2θp = 2τxy/(σx − σy)
• Góc θp cho phương chính, là phương mà trên đó ứng suất tiếp bằng 0.
• σmax,min = (σx + σy)/2 ± √(((σx − σy)/2)2 + τxy2)
• Ứng suất chính lớn nhất và nhỏ nhất tại điểm đó; trên mặt chính τ = 0 và hai phương chính lệch nhau 90°.
Ứng suất chính: σmax,min = (σx + σy)/2 ± √(((σx − σy)/2)2 + τxy2) — trên mặt chính τ = 0.
• τmax = √(((σx − σy)/2)2 + τxy2)
• Ứng suất tiếp cực đại, phương của nó lệch phương chính 45°.
• Ứng suất pháp trên mặt có ứng suất tiếp cực đại bằng σave = (σx + σy)/2.
Ứng suất tiếp cực đại: τmax = √(((σx − σy)/2)2 + τxy2), phương của nó lệch phương chính 45°.
• Vòng tròn Mohr có tâm C(σave, 0) và bán kính R = τmax.
• Quay 2θ trên vòng tròn Mohr là đọc được ứng suất trên mặt xoay θ, thay cho việc tính công thức.
Vòng tròn Mohr: tâm C(σave, 0), bán kính R = τmax — quay 2θ trên vòng tròn là đọc được ứng suất trên mặt xoay θ.
• σ1 = pr/t
• Bình áp suất hình trụ có ứng suất vòng σ1 = pr/t.
Bình áp suất hình trụ là kết cấu vỏ thành mỏng chứa áp suất bên trong, như nồi hơi.
• σ2 = pr/(2t)
• Bình áp suất hình trụ có ứng suất dọc trục σ2 = pr/(2t).
• σ = pr/(2t)
• Vỏ cầu chịu áp suất trong có ứng suất σ = pr/(2t).
Dùng để làm gì
Tìm mặt chính, ứng suất chính và ứng suất tiếp cực đại của một phân tố ứng suất phẳng (VD 1–3); vẽ vòng tròn Mohr rồi đọc σmax, σmin, τmax (VD 2); ứng suất tiếp cực đại trong phân tố 3D (VD 4); tính ứng suất trên đường hàn dọc của bình áp suất hình trụ thép (r = 1,8 m, t = 20 mm, góc hàn 55°) và trạng thái biến dạng của vật rắn kẹp giữa hai tấm cố định.

Hình 7.17: Vòng tròn Mohr — ứng suất chính σ_max = 70 MPa, σ_min = −30 MPa và ứng suất tiếp cực đại τ_max = 50 MPa
Học về gì: Thanh chịu nhiều loại lực cùng lúc (kéo + uốn + xoắn) thì cộng ứng suất do từng loại gây ra trên cùng một điểm, rồi tìm ứng suất chính và ứng suất tiếp cực đại để đánh giá bền.
Công thức nhớ:
• σx = −My/I
• Ứng suất pháp tại một điểm trong dầm do mô men uốn gây ra.
• τxy = VQ/(It)
• Ứng suất tiếp tại một điểm trong dầm do lực cắt gây ra.
• Cộng đại số các σx do kéo/nén và uốn, cộng các τ do xoắn và cắt, để được ứng suất tổng hợp tại cùng một điểm.
Thanh chịu nhiều loại lực cùng lúc thì cộng ứng suất do từng loại gây ra trên cùng một điểm.
• σm = Mc/I
• τm = Tc/J
• Trục chịu uốn và xoắn đồng thời có ứng suất pháp lớn nhất σm do mô men uốn và ứng suất tiếp lớn nhất τm do mô men xoắn.
• τmax = √((σm/2)2 + τm2)
• Ứng suất tiếp cực đại tại điểm nguy hiểm của trục chịu uốn và xoắn đồng thời.
• Với tiết diện tròn J = 2I nên ứng suất tiếp cực đại viết gọn lại như công thức dưới đây.
• τmax = (c/J)·√(M2 + T2)
Trục tròn chịu uốn + xoắn: τmax = (c/J)·√(M2 + T2).
• dmin = ∛(16·√(M2 + T2)/(π·τall))
• Đường kính tối thiểu khi thiết kế trục đặc, tính từ mô men uốn và mô men xoắn.
• Trước hết phải tìm tiết diện có √(M2 + T2) lớn nhất rồi mới tính đường kính tối thiểu.
Đường kính tối thiểu của trục đặc: dmin = ∛(16·√(M2 + T2)/(π·τall)).
• Ứng suất chính tại điểm nguy hiểm dùng công thức chương 7 (tan2θp, σmax,min) với σx, τxy đã cộng ở trên.
• So sánh ứng suất chính và ứng suất tiếp cực đại với ứng suất cho phép σall, τall để kết luận đủ bền hay chọn lại tiết diện.
Dùng để làm gì
Kiểm tra ứng suất lớn nhất tại tiết diện A–A' của dầm thép W200x52 chịu lực 160 kN tại đầu tự do có vượt 150 MPa không (VD 8.1); chọn tiết diện dầm W cho dầm chịu tải phân bố đều và lực tập trung 20 kips theo σall, τall (VD 8.2); tính đường kính tối thiểu của trục truyền 30 kW, quay 480 rpm (VD 8.3); tìm mặt chính, ứng suất chính và τmax tại H của kết cấu ngàm chịu 3 lực (VD 8.4) và tại K của thanh chịu lực (VD 8.5).

Dầm chịu tải phân bố đều và lực tập trung 20 kips — ví dụ 8.2: chọn tiết diện dầm theo ứng suất cho phép
Học về gì: Dầm bị uốn sẽ cong thành đường nào, võng xuống bao nhiêu và xoay bao nhiêu tại mỗi tiết diện — để kiểm tra dầm có võng quá mức cho phép không.
Công thức nhớ:
• 1/ρ = M(x)/(EI)
• Độ cong của đường đàn hồi tại tiết diện x tỉ lệ với mô men uốn M(x) và tỉ lệ nghịch với độ cứng chống uốn EI.
• EI·y'' = M(x)
• Phương trình đường đàn hồi: tích phân hai lần được góc xoay θ = y' và độ võng y.
Độ võng y là chuyển vị thẳng đứng của dầm. Góc xoay θ là góc nghiêng của tiết diện sau khi uốn.
• Hằng số tích phân tìm từ điều kiện biên (tại gối y = 0; tại ngàm y = 0, θ = 0) và điều kiện liên tục tại điểm giao nhau của các đoạn.
Điều kiện biên là điều kiện về võng và góc xoay đã biết tại gối, ngàm: tại gối y = 0; tại ngàm y = 0, θ = 0.
Phương trình đường đàn hồi: EI·y'' = M(x) — tích phân hai lần được góc xoay θ = y' và độ võng y.
• Độ võng cực trị nằm tại vị trí có góc xoay bằng 0 (dy/dx = 0).
• Phương pháp cộng tác dụng: võng và góc xoay của dầm chịu nhiều tải bằng tổng của từng tải riêng lẻ.
• Tra bảng 9.1 các dạng dầm đơn giản rồi cộng lại; phương pháp này cũng dùng để giải dầm siêu tĩnh (chuyển vị tại gối thừa bằng 0).
Gối thừa là gối đỡ thừa ngoài mức cần thiết để cân bằng.
Võng và góc xoay của dầm chịu nhiều tải bằng tổng của từng tải riêng lẻ (phương pháp cộng tác dụng).
Dùng để làm gì
Thiết lập đường đàn hồi của dầm ABC và tìm độ võng cực trị ymax (VD 9.1); giải dầm siêu tĩnh bậc 1 — tìm phản lực tại A, đường đàn hồi và góc xoay tại A (VD 9.2); tính chuyển vị và góc xoay tại B của dầm chịu lực bằng cộng tác dụng (VD 9.3); tìm phản lực gối thừa của dầm siêu tĩnh bằng điều kiện chuyển vị tại gối bằng 0.

Dầm ABC — ví dụ 9.1: thiết lập đường đàn hồi và độ võng cực trị
Học về gì: Cột chịu nén có thể cong đột ngột — mất ổn định — khi lực nén đạt một giá trị tới hạn, dù ứng suất vẫn chưa tới giới hạn chảy; chương này tính lực tới hạn đó để thiết kế cột không bị cong gãy.
Công thức nhớ:
• Pcr = π2EI/(KL)2
• Lực tới hạn Euler: E là mô đun đàn hồi, I là mô men quán tính tiết diện, L là chiều dài cột, K là hệ số chiều dài ảnh hưởng theo liên kết hai đầu.
• Hệ số K theo liên kết hai đầu: bản lề hai đầu K = 1, một đầu ngàm một đầu tự do K = 2, ngàm hai đầu K = 0,5, một đầu ngàm một đầu khớp K = 0,7.
Lực tới hạn Euler: Pcr = π2EI/(KL)2 — cột mất ổn định khi lực nén đạt giá trị này dù ứng suất chưa tới giới hạn chảy.
• σcr = π2E/λ2
• Ứng suất tới hạn khi cột mất ổn định.
• λ = KL/r
• Độ mảnh λ của cột tính từ chiều dài ảnh hưởng KL và bán kính quán tính r.
• r = √(I/A)
• Bán kính quán tính r tính từ mô men quán tính I và diện tích tiết diện A.
Bán kính quán tính r là đại lượng hình học của tiết diện, dùng để tính độ mảnh λ của cột.
• Cột càng mảnh (λ càng lớn) càng dễ mất ổn định.
Ứng suất tới hạn: σcr = π2E/λ2, với độ mảnh λ = KL/r — cột càng mảnh càng dễ mất ổn định.
• σmax = (P/A)[1 + (ec/r2)·sec((L/2r)·√(P/EA))]
• Công thức Secant cho nén lệch tâm (lực đặt lệch khỏi trục một đoạn e): ứng suất lớn nhất ở giữa cột, bằng nén đều cộng thêm uốn do lệch tâm.
• Công thức Euler chỉ đúng cho cột mảnh, cột ngắn phải tra tài liệu thiết kế.
Dùng để làm gì
Tính cột nhôm dài 20 in, tiết diện chữ nhật — tìm tỉ lệ tối ưu a/b và tiết diện tối ưu để cột không mất ổn định (Ví dụ 10.1); tính cột cao 8 ft — tải giới hạn và ứng suất giới hạn bằng công thức Euler.

Hình 10.4: Chiều dài ảnh hưởng L_e và hệ số K của các cột thường gặp.
Học về gì: Dùng năng lượng biến dạng để tính chuyển vị, giải bài toán siêu tĩnh và bài toán va đập — thay cho phương pháp lực ở các chương trước, giải được nhiều bài toán phức tạp hơn.
Công thức nhớ:
• U = F2L/(2EA)
• Năng lượng biến dạng khi kéo–nén.
Năng lượng biến dạng U là năng lượng tích trữ trong vật do biến dạng. Toàn bộ công của ngoại lực chuyển thành năng lượng này.
• U = ∫M2dx/(2EI)
• Năng lượng biến dạng khi uốn.
• U = T2L/(2GJ)
• Năng lượng biến dạng khi xoắn.
• u = σ2/(2E) = τ2/(2G)
• Mật độ năng lượng biến dạng (năng lượng trên một đơn vị thể tích).
• Toàn bộ công của ngoại lực chuyển thành năng lượng biến dạng (U = W).
Toàn bộ công của ngoại lực chuyển thành năng lượng biến dạng (U = W).
• Δi = ∂U/∂Pi
• Định lý Castigliano (thuyết 2): chuyển vị tại điểm đặt lực Pi bằng đạo hàm riêng của năng lượng biến dạng theo lực đó.
Định lý Castigliano: chuyển vị tại điểm đặt lực Pi bằng đạo hàm riêng của năng lượng biến dạng theo lực đó: Δi = ∂U/∂Pi.
• Δ = ∫(F·Fu/EA)dx + ∫(T·Tu/GJ)dx + ∫(M·Mu/EI)dx + ∫(fs·V·Vu/GA)dx
• Phương pháp lực đơn vị (Mohr): đặt lực đơn vị (= 1) tại điểm cần tính chuyển vị, rồi nhân biểu đồ nội lực thật với biểu đồ nội lực do lực đơn vị gây ra.
• Δ = AM·Mu(xC)/EI
• Phương pháp nhân biểu đồ Veresaghin: diện tích biểu đồ mô men thật nhân với tung độ biểu đồ đơn vị tại tâm của diện tích đó.
• Phương pháp nhân biểu đồ chỉ dùng khi E, I không đổi và biểu đồ đơn vị là hàm bậc nhất.
Nhân biểu đồ Veresaghin: Δ = AM·Mu(xC)/EI — chỉ dùng khi E, I không đổi và biểu đồ đơn vị là hàm bậc nhất.
Dùng để làm gì
Tính độ giãn dài của thanh dọc trục hai đoạn (Ví dụ 1, 6), chuyển vị tại D của dầm thép W10x45 (Ví dụ 4, 7, 12), góc xoắn tại đầu trục hai đoạn (Ví dụ 5, 8), chuyển vị đứng tại D của giàn (Ví dụ 9, 10); giải kết cấu siêu tĩnh bậc 1 và bậc 2 bằng Castigliano và lực đơn vị (Ví dụ 13, 14); tính lực và ứng suất va đập khi vật nặng rơi từ độ cao h xuống dầm.
Va đập là tải tác dụng đột ngột khi vật rơi chạm vào kết cấu.

Biểu đồ mô men uốn của dầm chịu lực P tại D (Ví dụ 4, 7, 12).
Học về gì: Chi tiết máy thường chịu lực phức tạp (kéo, nén, xoắn cùng lúc) nên không thể dùng trực tiếp kết quả thí nghiệm kéo thuần túy; chương này quy đổi trạng thái ứng suất phức tạp về một ứng suất tương đương để kiểm tra bền.
Công thức nhớ:
• Vật liệu dẻo — thuyết ứng suất tiếp cực đại (Tresca): vật liệu bắt đầu chảy khi ứng suất tiếp lớn nhất đạt σY/2.
• σmax − σmin = σY
• Trạng thái phẳng: σ1 − σ2 = σY khi σ1, σ2 trái dấu.
Thuyết Tresca (vật liệu dẻo): vật liệu bắt đầu chảy khi σmax − σmin = σY.
• σM = (1/√2)·√[(σ1−σ2)2 + (σ2−σ3)2 + (σ3−σ1)2] ≤ σY
• Vật liệu dẻo — thuyết năng lượng biến đổi hình dạng cực đại (Von Mises): ứng suất tương đương σM so với giới hạn chảy σY.
• √(σ12 − σ1σ2 + σ22) ≤ σY
• Dạng rút gọn của thuyết Von Mises cho trạng thái phẳng, sát thực nghiệm hơn thuyết Tresca.
Thuyết Von Mises (vật liệu dẻo): σM = (1/√2)·√[(σ1−σ2)2 + (σ2−σ3)2 + (σ3−σ1)2] ≤ σY — sát thực nghiệm hơn thuyết Tresca.
• Vật liệu giòn — thuyết ứng suất pháp cực đại: vật liệu phá khi ứng suất pháp lớn nhất đạt giới hạn bền σU.
Giới hạn bền σU là ứng suất lớn nhất vật liệu chịu được trước khi phá huỷ.
• σ1 = σTU (kéo) hoặc σ2 = −σCU (nén)
• Thuyết ứng suất pháp cực đại chỉ dùng khi giới hạn bền kéo và nén bằng nhau.
• Vật liệu giòn — tiêu chuẩn Mohr (dùng khi giới hạn bền kéo và nén khác nhau).
• σ1/σTU − σ2/σCU = 1
• Tiêu chuẩn Mohr áp dụng khi σ1, σ2 trái dấu.
Vật liệu giòn: phá khi ứng suất pháp lớn nhất đạt giới hạn bền; kéo và nén khác nhau thì dùng tiêu chuẩn Mohr σ1/σTU − σ2/σCU = 1.
Dùng để làm gì
Kiểm tra bền cho chi tiết chịu lực phức tạp — quy đổi về ứng suất tương đương rồi so với giới hạn chảy σY (vật liệu dẻo, phá bằng chảy) hay giới hạn bền σU (vật liệu giòn, phá tức thì không chảy); chọn thuyết theo loại vật liệu: dẻo dùng Tresca hoặc Von Mises, giòn dùng ứng suất pháp cực đại hoặc Mohr.

Hình 12.1a: Vòng tròn Mohr của mẫu chịu kéo đúng tâm — ứng suất tiếp lớn nhất bằng σ_Y/2.
• III.1 — Giới thiệu chung: tính xem chi tiết máy có đủ bền, đủ cứng không khi chịu lực, từ nội lực, ứng suất và biến dạng trong vật.
• III.2 — Thanh chịu lực dọc trục: thanh chỉ chịu lực dọc theo trục — tính ứng suất, độ giãn dài và giải bài toán siêu tĩnh.
• III.3 — Xoắn thuần túy: trục tròn chịu mô men xoắn — tính ứng suất tiếp, góc xoắn và thiết kế trục truyền động.
• III.4 — Biểu đồ nội lực trong dầm chịu uốn: tìm nội lực (lực cắt V, mô men uốn M) và vẽ biểu đồ V, M dọc dầm.
• III.5 — Ứng suất pháp trong dầm: ứng suất pháp σ do mô men uốn — phân bố tuyến tính, lớn nhất ở thớ ngoài cùng.
• III.6 — Ứng suất tiếp trong dầm: ứng suất tiếp τ do lực cắt — lớn nhất tại trục trung hòa, dùng tính lực trong đinh, đai, bu lông.
• III.7 — Trạng thái ứng suất và biến dạng: tìm ứng suất lớn nhất tại một điểm và phương của nó từ ứng suất trên phân tố.
• III.8 — Ứng suất chính trong các thanh chịu lực tổng hợp: thanh chịu kéo + uốn + xoắn cùng lúc — cộng ứng suất rồi tìm ứng suất chính.
• III.9 — Đường đàn hồi của dầm: dầm bị uốn cong thành đường nào, võng bao nhiêu và xoay bao nhiêu tại mỗi tiết diện.
• III.10 — Ổn định cột: cột chịu nén có thể cong đột ngột (mất ổn định) khi lực nén đạt giá trị tới hạn.
• III.11 — Các phương pháp năng lượng: dùng năng lượng biến dạng để tính chuyển vị, giải bài toán siêu tĩnh và bài toán va đập.
• III.12 — Các thuyết bền: quy đổi trạng thái ứng suất phức tạp về một ứng suất tương đương để kiểm tra bền.
• Dầm thi là dầm bê tông thẳng, tiết diện bất kỳ, dài hơn 1,0 m (khoảng 1,10 m) để kẹp phần dôi ra vào gối A; A đến đầu D là 1,0 m.
• Khối lượng không quá 8 kg, chiều cao không quá 120 mm.
• Vật liệu chỉ gồm xi măng, đá, cát, nước — không dùng kim loại, nhựa, gỗ gia cường; được dùng xốp tạo rỗng.
• Gối con lăn tại C, vị trí do sinh viên chọn (khoảng cách từ con lăn đến D là x).
Gối con lăn là gối đỡ di động, chỉ chặn chuyển vị vuông góc với mặt tựa và cho dầm dịch dọc.
• Tải đặt tại B (cách A 0,3 m) và D (ngay đầu dầm); đánh giá theo khả năng chịu tải.
• Muốn dầm chịu tải lớn, dùng kiến thức trong môn: biểu đồ nội lực tìm mô men lớn nhất, ứng suất pháp khi uốn σ = My/I, ứng suất tiếp τ = VQ/It, đường đàn hồi tính độ võng.